باشگاه خبرنگاران جوان - مهدی پارسایی معاون هماهنگی امور گردشگری و زیارت استانداری فارس، در آیین گرامیداشت سالروز ثبت ملی بافت تاریخی شیراز با قدردانی از مشارکت دستگاه‌های اجرایی، فعالان بخش خصوصی و تشکل‌های میراث فرهنگی، همدلی شکل‌گرفته برای برگزاری این رویداد را سرمایه‌ای ارزشمند برای استان دانست.

او با اشاره به نقش فعالان بخش خصوصی در حوزه میراث فرهنگی اظهار کرد: بخش خصوصی در بسیاری از موارد با تعریف رویداد‌های خودجوش، انگیزه‌بخش و محرک دستگاه‌های دولتی بوده و همین هم‌افزایی میان نهاد‌های مختلف، ظرفیتی ارزشمند برای صیانت از میراث تاریخی شیراز به شمار می‌رود.

پارسایی با بیان اینکه بافت تاریخی موضوعی چندلایه و پیچیده است، گفت: هرکس می‌تواند از زاویه‌ای متفاوت به این گنجینه بنگرد، اما از منظر مهندسی، بافت تاریخی مجموعه‌ای از نسبت‌ها، اندازه‌ها و تناسباتی است که طی قرن‌ها شکل گرفته و حاصل تجربه زیست انسان در این اقلیم است.

معاون استاندار فارس با تشریح ریشه واژه «مهندسی» افزود: مهندسی از هندسه و مفهوم تناسبات سرچشمه می‌گیرد و زمانی که درباره بافت تاریخی سخن می‌گوییم، در واقع درباره نسبت‌های هوشمندانه‌ای صحبت می‌کنیم که معماران و مهندسان گذشته برای پاسخ به نیاز‌های زندگی انسان طراحی کرده‌اند.

پارسایی با تشبیه بافت تاریخی شیراز به یک کتابخانه بزرگ، تصریح کرد: هر بنای تاریخی، کتابی است که در دل خود تجربه، دانش و راهکار‌هایی برای مواجهه انسان با محیط پیرامونش دارد. این آثار، عصاره تلاش انسان هوشمند شیرازی برای پاسخ دادن به مسائل جغرافیایی، اقلیمی و اجتماعی هستند و می‌توانند امروز نیز راهنمای ما باشند.

او ادامه داد: جغرافیای شیراز در طول قرن‌ها تغییر چندانی نکرده، اما فناوری و دانش بشر تحول یافته است. پرسش‌هایی که این جغرافیا برای ساکنان امروز مطرح می‌کند، همان پرسش‌هایی است که پیشینیان نیز با آن روبه‌رو بودند و پاسخ‌های موفق آنان در قالب بنا‌های تاریخی همچنان پیش روی ما قرار دارد.

معاون هماهنگی امور گردشگری و زیارت استانداری فارس با تأکید بر اینکه بافت تاریخی باید به‌عنوان یک منبع آموزشی مورد مطالعه قرار گیرد، گفت: معماران و شهرسازان امروز پیش از طراحی فضا‌های جدید، باید به این میراث رجوع کنند، زیرا بسیاری از پاسخ‌های موفق به مسائل سکونت، تجارت، آموزش و عبادت در آثار تاریخی شیراز ثبت شده است.

پارسایی با اشاره به ویژگی‌های اقلیمی شیراز و نقش معماری سنتی در ایجاد آسایش، اظهار کرد: یکی از جلوه‌های هوشمندی معماران گذشته، توجه به باغ، آب و حوض در بافت تاریخی است. وجود هزاران حوض در خانه‌های تاریخی، شبکه‌ای گسترده از رطوبت در سطح شهر ایجاد می‌کرد که همراه با نسیم ورودی از دامنه‌های دراک، نقش یک سامانه طبیعی خنک‌کننده را ایفا می‌کرد.

او افزود: باغ‌های بالادست شهر، به‌ویژه در محدوده قصردشت، علاوه بر تعدیل دمای هوا، با درختان نارنج و مرکبات، عطر و طراوت بهار شیراز را شکل می‌دادند و همین کیفیت منحصر‌به‌فرد، نام «بهار شیراز» را به نمادی شناخته‌شده در کشور تبدیل کرده است.

معاون استاندار فارس در پایان با تأکید بر ضرورت مطالعه مستمر بافت تاریخی شیراز خاطرنشان کرد: این میراث ارزشمند صرفاً متعلق به گذشته نیست، بلکه گنجینه‌ای برای امروز و آینده است و مهندسان، پژوهشگران، مدیران و همه شهروندان باید با مراجعه مداوم به آن، درس‌های لازم برای ساخت شهری پایدار، هویت‌مند و متناسب با اقلیم شیراز را بیاموزند.

هر خانه تاریخی، یک فرصت اقتصادی؛ ضرورت بازگشت زندگی به کالبد بافت تاریخی شیراز

صادق زارع، معاون اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان فارس نیز با اشاره به ظرفیت‌های کم‌نظیر استان فارس در حوزه میراث فرهنگی، اظهار کرد: فارس به معنای واقعی یک موزه روباز است؛ استانی که با بیش از سه هزار و ۳۰۰ اثر ثبت ملی، از بنا‌ها و بافت‌های تاریخی گرفته تا محوطه‌ها، کاروانسراها، قلعه‌ها، آتشکده‌ها، قنوات و آثار طبیعی و ناملموس، یکی از غنی‌ترین استان‌های کشور در حوزه میراث فرهنگی به شمار می‌رود.

او با بیان اینکه حفاظت از این حجم گسترده از آثار، تنها با اتکا به اعتبارات دولتی امکان‌پذیر نیست، افزود: واقعیت این است که امکانات موجود با نیاز‌های حوزه میراث فرهنگی فاصله زیادی دارد و اگر بخواهیم تنها به بودجه‌های دولتی تکیه کنیم، بخش قابل توجهی از این میراث ارزشمند از دست خواهد رفت. از این رو باید از همه ظرفیت‌های قانونی، اجتماعی و مردمی برای حفاظت و احیای میراث فرهنگی استفاده کنیم.

زارع با تأکید بر اینکه بسیاری از ظرفیت‌های قانونی تاکنون مغفول مانده‌اند، گفت: یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌ها، مشارکت مردم است. تجربه نشان داده هرجا مردم نسبت به ارزش آثار تاریخی آگاه شده‌اند، خود به بهترین حافظان میراث فرهنگی تبدیل شده‌اند و اجازه تعرض و تخریب را نداده‌اند.

او نقش تشکل‌های مردمی و انجمن‌های میراث فرهنگی را نیز بسیار مهم دانست و اظهار کرد: استان فارس در ثبت آثار تاریخی، طبیعی و ناملموس جایگاه ممتازی دارد، اما هنوز از ظرفیت انجمن‌ها و تشکل‌های تخصصی به اندازه کافی استفاده نکرده‌ایم. این تشکل‌ها می‌توانند بازوی اجرایی و فرهنگی مهمی برای حفاظت از میراث استان باشند.

معاون گردشگری اداره‌کل میراث فرهنگی فارس با اشاره به ظرفیت خیرین در حوزه میراث فرهنگی نیز گفت: همان‌گونه که خیران مدرسه‌ساز و سلامت سال‌هاست در کشور فعالیت می‌کنند، امروز زمان آن رسیده که خیران میراث فرهنگی نیز به صورت سازمان‌یافته وارد میدان شوند. خوشبختانه نمونه‌های موفقی از مشارکت خیران در مرمت و احیای آثار تاریخی استان وجود دارد که باید گسترش یابد.

او ماده ۲۰ قانون برنامه توسعه را یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های قانونی کشور دانست و افزود: این قانون امکان تبدیل مالیات به سرمایه میراثی را فراهم کرده است؛ یعنی فعالان اقتصادی می‌توانند به جای پرداخت بخشی از مالیات، در مرمت و احیای بنا‌های تاریخی سرمایه‌گذاری کنند. این ظرفیت باید بیش از گذشته معرفی و اجرایی شود.

زارع همچنین با انتقاد از اجرا نشدن کامل قانون حمایت از مرمت و احیای بافت‌های تاریخی مصوب سال ۱۳۹۸، گفت: این قانون برای همه دستگاه‌ها از شهرداری و وزارت راه و شهرسازی گرفته تا بانک‌ها، وزارت کار و سایر نهاد‌های مرتبط تکالیف مشخصی تعیین کرده، اما بخش زیادی از آن همچنان روی کاغذ باقی مانده است.

او آموزش مهارت‌های سنتی مرمت را از دیگر ضرورت‌های حوزه میراث فرهنگی دانست و افزود: باید آموزش‌های تخصصی مرمت در نظام آموزشی و مهارت‌آموزی کشور تقویت شود و فرهنگ حفاظت از میراث فرهنگی از مدارس آغاز شود. همان‌گونه که شعار «هر مدرسه یک موزه» می‌تواند نسل آینده را با ارزش‌های تاریخی و فرهنگی آشنا کند.

معاون گردشگری اداره‌کل میراث فرهنگی فارس با اشاره به روند سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در بافت تاریخی شیراز اظهار کرد: حضور سرمایه‌گذاران طی سال‌های اخیر اتفاق مثبتی بوده و موجب احیای تعدادی از خانه‌های تاریخی شده است، اما این سرمایه‌گذاری‌ها به صورت متوازن در سراسر بافت تاریخی توزیع نشده و هنوز بخش‌هایی از بافت از این روند بی‌بهره مانده‌اند.

او تأکید کرد: مشکلات بافت تاریخی صرفاً کالبدی نیست؛ مسائل اجتماعی، اقتصادی، زیست‌محیطی و کیفیت زندگی ساکنان نیز باید همزمان مورد توجه قرار گیرد. احیای واقعی زمانی اتفاق می‌افتد که زندگی، اقتصاد و حضور مردم دوباره به بافت تاریخی بازگردد.

زارع با بیان اینکه «بنایی که مورد استفاده قرار نگیرد، محکوم به فرسودگی است»، گفت: باید از نگاه صرفاً حفاظتی عبور کنیم و به سمت «حفاظت پویا» و «باززنده‌سازی» حرکت کنیم؛ رویکردی که در آن بنا‌های تاریخی ضمن حفظ اصالت، دوباره وارد چرخه زندگی، اقتصاد، گردشگری و فعالیت‌های فرهنگی شوند.

او یکی از مهم‌ترین نیاز‌های بافت تاریخی شیراز را تدوین ضوابط اختصاصی و طرح جامع حفاظت و احیای بافت دانست و افزود: امروز واقعیت این است که بافت تاریخی شیراز هنوز از نبود یک نقشه راه تخصصی رنج می‌برد. نه ضوابط اختصاصی برای مداخلات در بافت داریم و نه طرح یکپارچه حفاظت و احیا؛ در حالی که بدون چنین اسنادی، مدیریت این میراث ارزشمند با چالش‌های جدی روبه‌رو خواهد بود.

زارع در پایان با تأکید بر ضرورت تعریف پروژه‌های محرک توسعه در نقاط کلیدی بافت تاریخی گفت: احیای هدفمند چند پلاک و محور شاخص می‌تواند همانند دومینو، روند باززنده‌سازی را به سایر بخش‌های بافت تاریخی تسری دهد و شیراز را به الگویی موفق در حفاظت، احیا و بهره‌برداری پایدار از میراث فرهنگی تبدیل کند.

شهر کهن، میراثی زنده است نه مجموعه‌ای فرسوده 

نسترن نژداغی، رئیس اداره بازآفرینی شهری شهرداری شیراز هم با اشاره به تحول نگاه مدیریت شهری نسبت به بافت تاریخی، اظهار کرد: امروز دیگر مدیریت شهری خود را کارفرما نمی‌داند، بلکه نقش تسهیل‌گر و توانمندساز را بر عهده گرفته و این تغییر نگرش، حاصل سال‌ها تلاش، آموزش و همراهی فعالان حوزه میراث فرهنگی، استادان دانشگاه و کنشگران بازآفرینی شهری است.

او با تأکید بر اینکه مدیریت شهری در کنار مجموعه‌های تخصصی و فعالان میراث فرهنگی قرار گرفته است، افزود: امروز شهرداری شیراز خود را بخشی از زنجیره حفاظت و احیای هویت تاریخی شهر می‌داند و انتخاب مدیران حوزه بافت تاریخی نیز با حساسیت و دقت بیشتری نسبت به گذشته انجام می‌شود.

نژداغی با بیان اینکه «شیراز تنها با ساختمان‌های تاریخی شناخته نمی‌شود»، گفت: هویت این شهر در صدای اذان مسجد وکیل، عطر و طعم زندگی، شعر، گفت‌وگوی همسایه‌ها و خاطرات جاری در کوچه‌ها و گذر‌های تاریخی آن نهفته است و بازآفرینی باید همه این ابعاد را در بر گیرد.

او با مرور تجربه بیش از دو دهه فعالیت در حوزه بازآفرینی شهری تصریح کرد: در سال‌های گذشته تجربه‌هایی از تملک، تخریب و نوسازی را پشت سر گذاشته‌ایم که برخی از آنها موفق و برخی نیز ناموفق بوده‌اند، اما امروز به این باور رسیده‌ایم که شهر کهن، شهری فرسوده نیست؛ بلکه میراثی زنده است که باید متناسب با نیاز‌های امروز، مرمت، معاصر‌سازی و احیا شود.

رئیس اداره بازآفرینی شهری شهرداری شیراز ادامه داد: رویکرد «بازآفرینی فرهنگ‌مبنا» که طی سال‌های اخیر در شیراز دنبال شده، بر دو اصل اساسی استوار است؛ نخست، رویدادمحور بودن برنامه‌ها و دوم، ارتقای کیفیت زندگی و معیشت ساکنان بافت تاریخی. امروز از محدوده‌ای با بیش از ۱۳ هزار قطعه و حدود ۷۷ هزار نفر جمعیت سخن می‌گوییم که بدون توجه به نیاز‌های ساکنان آن، هیچ برنامه‌ای به نتیجه نخواهد رسید.

او با اشاره به اینکه توسعه پایدار بدون مشارکت مردم امکان‌پذیر نیست، اظهار کرد: روایت شهر باید از دل تاریخ و فرهنگ آن استخراج شود و در طراحی فضا‌های شهری، زمینه‌گرایی، شناخت رفتار شهروندان و توجه به هویت شیراز در اولویت قرار گیرد.

نژداغی همچنین با تأکید بر انسان‌محور بودن فضا‌های تاریخی گفت: کوچه‌های بافت تاریخی پیش از اختراع خودرو شکل گرفته‌اند؛ بنابراین حق تقدم در این فضا‌ها با انسان است، نه خودرو. باید فضا‌های شهری را از سلطه ماشین بازپس بگیریم و دوباره در اختیار مردم قرار دهیم تا شهر به مکانی برای زندگی، تعامل و تجربه زیسته تبدیل شود، نه صرفاً محلی برای عبور.

او با اشاره به ضرورت تدوین ضوابط تخصصی برای مداخله در بافت تاریخی، از آمادگی شهرداری شیراز برای همکاری با جامعه مهندسی و متخصصان خبر داد و ابراز امیدواری کرد که به‌زودی مجموعه‌ای از ضوابط و مشوق‌های تخصصی برای حفاظت، مرمت و بازآفرینی بافت تاریخی شیراز تدوین و اجرایی شود.

رئیس اداره بازآفرینی شهری شهرداری شیراز در پایان با تأکید بر اینکه مدیریت شهری از ایده‌های نو استقبال می‌کند، گفت: در‌های شهرداری به روی متخصصان، دانشگاهیان، فعالان میراث فرهنگی و همه دلسوزان شیراز باز است و حفظ و احیای هویت این شهر، تنها با مشارکت جمعی و هم‌افزایی همه نهاد‌ها و شهروندان امکان‌پذیر خواهد بود.

حفظ بافت تاریخی، حفظ هویت شهر است

مهدی قلندری معاون شهرسازی و معماری شهرداری شیراز با اشاره به جایگاه این بافت در هویت فرهنگی و تاریخی شهر، اظهار کرد: بافت تاریخی شیراز تنها مجموعه‌ای از بنا‌های ارزشمند نیست، بلکه روایتگر تاریخ، فرهنگ و سبک زندگی مردمان این سرزمین در طول قرن‌هاست و حفظ آن، حفظ هویت شهر محسوب می‌شود.

او با اشاره به حضور نوجوانان و خانواده‌ها در این مراسم گفت: حضور نسل جوان در چنین برنامه‌هایی امیدبخش است. نوجوانانی که امروز همراه پدر و مادر خود در این آیین شرکت کرده‌اند، سرمایه‌های آینده این شهر هستند و امیدواریم با آشنایی هرچه بیشتر با ارزش‌های میراث فرهنگی، نقش مؤثری در حفاظت از بافت تاریخی شیراز ایفا کنند.

او افزود: احیای بافت تاریخی تنها به مرمت ساختمان‌ها محدود نمی‌شود، بلکه احیای زندگی، هویت و جریان فرهنگی در این محدوده تاریخی را نیز در بر می‌گیرد و تحقق این هدف بدون همراهی مردم امکان‌پذیر نیست.

معاون شهرسازی و معماری شهرداری شیراز با تأکید بر استمرار برنامه‌های حفاظت و احیای بافت تاریخی خاطرنشان کرد: امیدواریم با همکاری دستگاه‌های متولی، متخصصان و شهروندان، بتوانیم مسیر صیانت از این میراث ارزشمند را با قدرت ادامه دهیم تا بافت تاریخی شیراز به عنوان یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های فرهنگی کشور برای نسل‌های آینده حفظ شود.

منبع: میراث فارس