باشگاه خبرنگاران جوان؛ نفیسه خلیلی - مرکز تحقیقات صدواسیما اخیرا با انجام یک نظرسنجی، از افزایش بیش از ۱۰ درصدی مخاطبان رسانه ملی در ایام جنگ تحمیلی سوم خبر داد.

انتشار این نظرسنجی بهانه‌ای شد تا با محسن شاکری‌نژاد، رئیس مرکز تحقیقات سازمان صداوسیما درباره روند انجام نظرسنجی‌های این مرکز در جهت مخاطب‌سنجی، نیازسنجی و ذائقه‌سنجی مخاطبان رسانه ملی به گفتگو بنشینیم.

شاکری‌نژاد در این مصاحبه تاکید کرد که در نظرسنجی اخیر مرکز تحقیقات صداوسیما که به صورت حضوری و در سراسر کشور از جمله روستاها، شهرستان‌ها، مراکز استان و تهران انجام شد، میزان مخاطبان رسانه ملی ۷۶ درصد برآورد شد.

او در این باره تصریح کرد: از آنجایی که نظرسنجی فصل‌های قبل از مراکز استان‌ها و افراد بالای ۱۵ سال انجام شده و با وجود اینکه می‌دانیم در روستا‌ها و شهرستان‌ها میزان مخاطب بیشتر از درصد اعلامی است، اما طبق روال سالیان گذشته، نظرسنجی را از مراکز استان‌ها گزارش می‌دهیم؛ بنابراین این آمار از مراکز استان‌ها حاصل شده است و با احتساب شهرستان‌ها و روستا‌ها این آمار از آنچه اعلام شده بیشتر خواهد شد. در واقع، با مقایسه این آمار با فصل قبل شاهد افزایش ۱۲ درصدی میزان مخاطبان رسانه ملی در شرایط جنگ تحمیلی سوم هستیم.

«شبکه خبر» و «به وقت ایران» پرمخاطب‌ترین‌های رسانه ملی در ایام جنگ

رئیس مرکز تحقیقات صداوسیما در پاسخ به این پرسش که آیا صرفاً محتوای خبری در رشد ۷۶ درصدی میزان مخاطبان در دوران جنگ تحمیلی سوم تاثیرگذار بود یا عوامل دیگری هم در این موضوع اثرگذار بود؟ توضیح داد: چند دسته عوامل می‌توانند در میزان افزایش مخاطبان تاثیر بگذارند. طبق نظریه وابستگی مخاطبان، در شرایط خاص از جمله شرایط بحران، نیاز خبری مخاطب افزایش می‌یابد. طبیعی است در زمان جنگ، نیاز خبری مردم افزایش پیدا می‌کند و مردم به رسانه‌ها مراجعه می‌کنند. پس یکی از دلایل افزایش میزان مخاطب می‌تواند بخاطر شرایط بحرانی ناشی از جنگ باشد. اما نکته اینجاست که معمولاً در شرایط بحران، مراجعه مخاطبان به رسانه‌هایی است که مورد اعتماد آنهاست. ما در نظرسنجی‌هایمان علاوه‌بر سنجش میزان مخاطبان، میزان اعتماد مخاطبان را هم می‌سنجیم.

وی بیان کرد: ما در دو بازه زمانی یعنی بعد از جنگ ۱۲ روزه و اکنون شاهد تغییر در ترتیب شبکه‌های تلویزیونی بر اساس تماشای مخاطب بوده‌ایم. بر این اساس، شبکه خبر به عنوان شبکه اول یا شبکه آشیانه شناخته شد. منظور از شبکه آشیانه، شبکه‌ای است که اگر مخاطب بخواهد از بین تمام شبکه‌ها فقط یک شبکه را تماشا کند، آن را انتخاب می‌کند. به همین دلیل، در این شرایط، شبکه خبر به عنوان پرمخاطب‌ترین شبکه رسانه ملی مشخص شد. نکته مهم اینجاست که مخاطب در این شرایط به سراغ رسانه مورد اعتماد می‌رود. طبق نظرسنجی‌های مرکز تحقیقات صداوسیما علاوه‌بر اینکه میزان مخاطب نسبت به فصل قبل افزایش پیدا کرده، میزان اعتماد به صداوسیما هم افزایش یافته است. 

شاکری‌نژاد در پاسخ به این سوال که کدام بخش خبری رادیو و تلویزیون بیشترین میزان مخاطب را دارند؟ بیان کرد: بیشترین میزان مخاطب بخش‌های خبری مربوط به ۲۰:۳۰ است، بعد از آن خبر ۲۱ و بعد خبر ۱۴ قرار می‌گیرد. بیشترین میزان مخاطب برنامه‌های خبری رادیو هم اخبار بامدادی است. 

رئیس مرکز تحقیقات صداوسیما درباره پرمخاطب‌ترین برنامه صداوسیما در ایام جنگ تحمیلی سوم هم گفت: طبق نتایج نظرسنجی، پرمخاطب‌ترین برنامه مختص جنگ تحمیلی سوم، برنامه «به وقت ایران» است. علاوه‌بر آن، برنامه‌های «پاورقی»، «میدان‌دار»، «پدر امت» و «من ایرانم» هم جزو برنامه‌های پرمخاطب بودند.

نظرسنجی‌های صداوسیما تا چه اندازه مستند و قابل اعتماد هستند؟

شاکری‌نژاد در پاسخ به این پرسش که آمار مرکز تحقیقات صداوسیما از نظر میزان مخاطبان تا چه حد معتبر و قابل استناد هست؟ تصریح کرد: در نظرسنجی‌های حضوری و تلفنی مرکز تحقیقات صداوسیما چند مرحله کنترلگری رخ می‌دهد. برای نمونه، در نظرسنجی تلفنی که پرسشگران به صورت تصادفی و از سراسر کشور در حال انجام نظرسنجی هستند، تعدادی از همکارانمان در اتاق کنترل، بر روند نظرسنجی نظارت دارند. در نظرسنجی‌های حضوری هم کنترل‌گر‌های ما از نزدیک و با فاصله از پرسشگران روند انجام نظرسنجی را چک می‌کنند. علاوه بر این، در مرکز تحقیقات صداوسیما پلن‌هایی وجود دارد که مشخص می‌کند کدام پرسشگر در کدام استان، روستا و شهرستان فعالیت دارد؛ چون تمام تبلت‌های پرسشگران سیمکارت دیتا و GPS دارند. ما حتی امکان شنیدن صدای پرسشگر و مصاحبه‌شونده را هم داریم. بنابراین، صدای پرسشگران شنیده می‌شود و اگر خطایی وجود داشته باشد، آن داده رد می‌رود. 

رئیس مرکز تحقیقات صداوسیما با تاکید بر اینکه اگر فردی نسبت به روند انجام نظرسنجی‌های مرکز تحقیقات سازمان صداوسیما شک و شبهه‌ای دارد، می‌تواند از نزدیک در اتاق کنترل در جریان روال نظرسنجی قرار گیرد، بیان کرد: برای نمونه، یک نفر می‌تواند تمام پاسخ‌های نظرسنجی ما را که ۳۶ هزار نمونه در سطح کشور است، بازشنوایی کند و ببیند چقدر داده‌های مرکز تحقیقات با پاسخ پاسخ‌دهندگان تطابق دارد.

وی در پاسخ به این پرسش که آیا درباره نقش صداوسیما در پیوستن مردم به پویش «جان‌فدا» نظرسنجی صورت گرفته؟ گفت: ما از افرادی که در تجمعات حضور داشتند، نظرسنجی انجام داده‌ایم و پرسیده‌ایم صداوسیما چقدر در حضور مردم در تجمعات نقش داشته است؟ بالای ۸۰ درصد از پاسخ‌دهندگان گفته‌اند صداوسیما «زیاد» و «خیلی زیاد» در تشویق مردم به حضور در تجمعات تاثیر گذاشته است. از طرفی، زیرنویس‌ها، اخبار و برنامه‌های تحلیلی صداوسیما در تشویق مردم به مشارکت در پویش «جان‌فدا» تاثیرگذار بود؛ به گونه‌ای که اکنون بیش از ۳۱ میلیون نفر برای شرکت در این پویش اعلام آمادگی کرده‌اند.

در ایام جنگ، مردم بیشتر به خبر تمایل داشتند تا برنامه‌های سرگرمی

رئیس مرکز تحقیقات صداوسیما در پاسخ به این پرسش که آیا درباره ذائقه مخاطبان هم آمار یا اطلاعاتی دارید که مردم در ایام جنگ بیشتر به چه برنامه‌هایی گرایش داشتند؟ توضیح داد: آنچه مسلم است افزایش مصرف خبری مخاطبان در طول ایام جنگ بوده است. اما در شرایط عادی مخاطبان بیشتر به سمت محتوای سرگرم‌کننده گرایش دارند و محتوای خبری بعد از محتوای سرگرمی قرار می‌گیرد. اما در این شرایط مصرف خبر مخاطبان بالا رفته است که داده‌ها موید گرایش مردم به شبکه خبر بوده است.

شاکری‌نژاد در پاسخ به پرسش برخی‌ها که افزایش آمار مخاطبان رسانه ملی در ماه‌های اخیر را بخاطر قطعی اینترنت می‌دانند، گفت: قطعاً قطعی اینترنت در میزان مخاطبان تاثیر داشته، اما حتی در شرایط اتصال اینترنت بین‌المللی هم رسانه ملی طبق آمار نظرسنجی، منبع اصلی خبر بوده است. چون درباره سه آیتم در حوزه خبر از جمله صحت، دقت و سرعت کار علمی صورت گرفته است. درباره سرعت خبر طبیعتاً رسانه‌های رسمی مانند تلویزیون‌ها و رادیو‌ها با شبکه‌های اجتماعی و مجازی قابل رقابت نیستند. اما درباره صحت و دقت که مبتنی بر اعتماد شکل می‌گیرد، همچنان تمام مردم دنیا به رسانه‌های جریان اصلی بیشتر اعتماد دارند. 

رئیس مرکز تحقیقات سازمان صداوسیما با بیان اینکه حتی در شرایط عادی صداوسیما همچنان مرجع اصلی مخاطبان است، گفت: چون اعتماد به رسانه‌های جریان اصلی وجود دارد، آن صحت و دقتی که در اخبار رسانه‌های جریان اصلی وجود دارد، قابل مقایسه با فضای مجازی نیست. 

مرجع اصلی خبر، اول صداوسیما و بعدا شبکه‌های اجتماعی داخلی است

وی در پاسخ به این سوال که آیا همچنان معتقدید مرجعیت خبری مردم ایران در داخل کشور و در دست صداوسیماست؟ گفت: داده‌های منتشرشده از سوی مراکز معتبر نظرسنجی نشان‌دهنده افزایش میزان مخاطب صداوسیما و افزایش اعتماد مخاطبان به اخبار رسانه ملی است. مهم است مردم در شرایط بحران به کدام منبع مراجعه می‌کنند. از طرفی، بعد از صداوسیما شبکه‌های اجتماعی داخلی به عنوان منبع مورد اعتماد مردم برای دریافت اطلاعات قرار می‌گیرند. نکته اینجاست که بخش جدی اطلاعات منتشر شده در این شبکه‌ها هم محصول تولیدات رسانه ملی است؛ یعنی شبکه‌های اجتماعی داخلی هم متاثر از تولیدات رسانه ملی هستند. به همین دلیل، مرجعیت خبر به ویژه در شرایط بحران در داخل کشور است، که بخش اعظم آن در دست صداوسیما و بخش دیگر در دست شبکه‌های اجتماعی داخلی است.

شاکری‌نژاد در پاسخ به این پرسش که به‌نظر شما مهمترین و نزدیک‌ترین رقیب رسانه ملی فضای مجازی است یا شبکه‌های ماهواره‌ای و یا شبکه نمایش خانگی؟ تصریح کرد: قطعاً شبکه‌های اجتماعی جدی‌ترین رقیب صداوسیما در حوزه‌های مختلف از جمله خبر است؛ هر چند با صداوسیما با فاصله دارد، اما مهمترین و نزدیک‌ترین رقیب رسانه ملی محسوب می‌شود. 

رئیس مرکز تحقیقات صداوسیما در پاسخ به این سوال که آیا مرکز تحقیقات صداوسیما در حوزه مخاطب‌شناسی و اینکه تلویزیون بیشتر در چه ساعاتی از روز مخاطب دارد، پژوهش‌هایی انجام داده و آیا حاصل این پژوهش‌ها در برنامه‌سازی یا چینش برنامه‌ها در کنداکتور پخش، استفاده می‌شود؟ خاطرنشان کرد: به طور معمول، پیک مخاطب بین ساعت ۱۹ و ۲۰ شب تا ۲۳ و ۲۴ است. طبیعتاً وقتی این آمار در اختیار همکارانمان در معاونت سیاسی، معاونت سیما و استان‌ها قرار می‌گیرد، طراحی دوستان بر این اساس است. یعنی مهمترین برنامه‌های خود را به نحوی در کنداکتور جای می‌دهند، که در پیک زمانی مخاطب باشد. در مجموع، کار‌های مربوط به مخاطب‌سنجی، نیازسنجی و ذائقه‌سنجی مرتب انجام می‌شود و در اختیار همکارانمان در حوزه تولید قرار می‌گیرد و آنها مبتنی بر این داده‌ها طراحی کنداکتور را انجام می‌دهند.