باشگاه خبرنگاران جوان - برآورد ارتش ایالات متحده نشان می‌دهد که هم‌اکنون حدود هزار و ۵۵۰ شناور دریایی ــ شامل نفتکش‌ها، کشتی‌های فله‌بر، کشتی‌های کانتینری و انواع دیگر شناور‌ها ــ در خلیج فارس متوقف مانده‌اند.

با توجه به اینکه تنگه هرمز عملاً در محاصره قرار گرفته است، خدمه این کشتی‌ها ــ که بسیاری از آنان اساساً هیچ نقشی در جنگ جاری با ایران ندارند ــ در حالی برای عبور امن از این آبراه مین‌گذاری‌شده انتظار می‌کشند که به‌تدریج ذخایر خود را مصرف می‌کنند. نشریه آتلانتیک می‌نویسد دونالد ترامپ روز یکشنبه اعلام کرد آمریکا این «قربانیان شرایط» را با هدایت آنان به خارج از منطقه جنگی ــ به روشی که هنوز جزئیات آن روشن نشده ــ نجات خواهد داد.

اما روز دوشنبه، ارتش ایران این طرح را رد کرد و هشدار داد اگر نیرو‌های نظامی آمریکا به تنگه نزدیک شوند، هدف حمله قرار خواهند گرفت. روز گذشته هر دو طرف اقدام به تیراندازی کردند، هرچند واشنگتن همچنان مدعی است که آتش‌بس برقرار مانده است.

اینکه رهبران ایران ظاهراً حاضرند برای حفظ موقعیت خود در این آبراه راهبردی، خطر نقض این آتش‌بس شکننده یک‌ماهه را بپذیرند، نشان می‌دهد کنترل بر تنگه هرمز تا چه اندازه برای تهران اهمیت دارد.

۶۵ روز گذشته جنگ فشار سنگینی بر ایران وارد کرده است؛ بخشی از فرماندهان خود را از دست داده، زیرساخت‌های اقتصادی آن آسیب دیده و هزینه‌های جنگ بر کشور تحمیل شده است. ترامپ هفته گذشته گفته بود: «اگر همین حالا آنجا را ترک کنیم، ۲۰ سال طول می‌کشد تا دوباره بازسازی شوند.». اما در میانه همین فشارها، ایران همزمان به اهرم‌های تازه‌ای برای اثرگذاری منطقه‌ای دست یافته است.

پیش از این، تهران هرگز چنین سطحی از کنترل بر تنگه هرمز اعمال نکرده بود و حتی پیش از جنگ نیز نمی‌توانست با قطعیت بگوید که قادر به چنین کاری خواهد بود. با این حال، ایران توانسته است کشتی‌های دشمن را بازدارد و سامانه‌های پدافندی را دور بزند؛ روندی که ضمن حفظ کنترل بر تنگه، هزینه‌های سنگینی بر آمریکا تحمیل کرده است.

پس از آغاز عملیات نظامی آمریکا و اسرائیل، دولت ایران اعلام کرد هر کشتی‌ای که بخواهد از تنگه عبور کند ممکن است هدف قرار گیرد و همزمان برای بازدارندگی شروع به استقرار مین کرد. پیش از جنگ، روزانه بیش از ۱۳۰ کشتی از این مسیر عبور می‌کردند؛ اما دیروز این رقم به سه کشتی کاهش یافت.

کشتی‌هایی هم که اکنون عبور می‌کنند، عمدتاً تحت نظارت سخت‌گیرانه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی هستند؛ نهادی که بنا بر گزارش‌ها، خواستار دریافت عوارض به شکل رمزارز و یوان چین شده و مسیر تردد را از نزدیکی عمان به سوی آب‌هایی که تحت کنترل ایران است منحرف کرده است.

به نوشته این نشریه، برتری ایران بر تنگه ممکن است به وضعیت تازه و پایدار منطقه تبدیل شود. روز یکشنبه، علی نیکزاد، نایب‌رئیس مجلس ایران، با صراحت اعلام کرد کشورش «از موضع خود درباره تنگه عقب‌نشینی نخواهد کرد» و «به شرایط پیش از جنگ بازنخواهد گشت.»

دلیل این موضع روشن است: محدودیت‌های اعمال‌شده از سوی ایران در سطح راهبردی مؤثر واقع شده‌اند.

این محدودیت‌ها شوک انرژی جهانی ایجاد کرده‌اند و موجی از فشار اقتصادی در سراسر جهان به راه انداخته‌اند؛ وضعیتی که فشار گسترده‌ای بر آمریکا و اسرائیل وارد کرده تا به میز مذاکره بازگردند. ترامپ خواستار آن شده بود که ایران «لعنتی، تنگه را باز کند»؛ اما همان‌گونه که تهدید‌های اخیر ایران نشان داد، هنوز تا بازگشت به وضعیت پیش از فوریه فاصله زیادی وجود دارد.

حتی در مقاطعی که مقام‌های ایرانی در چارچوب توافق‌های احتمالی صلح، پیشنهاد بازگشایی تنگه را مطرح کرده‌اند ــ همان‌طور که طی یک ماه گذشته چنین کرده‌اند ــ این پیشنهاد را با آگاهی از این واقعیت داده‌اند که ایران هر زمان بخواهد می‌تواند دوباره کنترل خود را اعمال کند.

دقیقاً همین اتفاق در ۱۷ آوریل رخ داد؛ زمانی که ایران اعلام کرد تنگه برای همه باز است. اما روز بعد، ایران دوباره محدودیت‌ها را بر عبور کشتی‌ها اعمال کرد و عملاً این آبراه را بار دیگر بست.

تنگه تنها ابزار ایران نیست.

ترامپ همین آخر هفته مدعی شد که ایران «هیچ نیروی دریایی» و «هیچ نیروی هوایی» ندارد. اما مقام‌های آمریکایی در اواخر آوریل به CBS گفتند که به باور آنان، ۶۰ درصد نیروی دریایی ایران همچنان موجود است و دو سوم نیروی هوایی آن نیز همچنان عملیاتی باقی مانده است.

هرچند ارتش ایران در مقایسه با ارتش آمریکا از نظر امکانات قابل قیاس نیست، اما بنا بر گزارش‌ها چابک‌تر و کارآمدتر از آن چیزی ظاهر شده که انتظار می‌رفت. هفته گذشته پنتاگون نخستین برآورد خود از هزینه کلی جنگ ایران تا این لحظه را منتشر کرد: ۲۵ میلیارد دلار. البته گفته می شود این هزینه ها تمام واقعیت نیست.

یک سلاح پیشرفته آمریکایی ممکن است میلیون‌ها دلار هزینه داشته باشد؛ در حالی که پهپاد شاخص ایران، شاهد-۱۳۶، تنها ده‌ها هزار دلار قیمت دارد و در سراسر منطقه، شرکای آمریکا از جمله کویت، بحرین و جمهوری آذربایجان را تحت فشار قرار داده است.

مهمات پدافندی مورد نیاز برای سرنگون کردن این پهپاد‌ها گاه از خود پهپاد‌ها گران‌تر تمام می‌شود؛ و هنگامی که پهپاد‌های شاهد موفق می‌شوند از لایه‌های دفاع هوایی عبور کنند، می‌توانند مرگبار باشند. در همین حال، «ناوگان پشه‌ای» ایران ــ قایق‌های کوچک، چابک و گریزان از سامانه‌های شناسایی ــ هم کشتی‌های نظامی و هم کشتی‌های تجاری را مرعوب کرده و قدرت ایران را در تنگه به نمایش گذاشته است.

دریاسالار برد کوپر، فرمانده فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام)، دیروز به خبرنگاران گفت آمریکا در منطقه شش قایق کوچک ایرانی را «منفجر کرده است»؛ اقدامی که از نگاه واشنگتن نشانه‌ای از کاهش بخشی از تحرکات ایران تلقی می‌شود.

اما کوپر توضیح داد که در حالت معمول، زمانی که ایران قصد اعمال فشار بر شناور‌ها را داشته باشد، بین ۲۰ تا ۴۰ قایق کوچک به کار می‌گیرد. در نتیجه، کاهش بخشی از ظرفیت عملیاتی لزوماً به معنای از دست رفتن توان بازدارندگی نیست.

همان‌طور که نانسی یوسف و جاناتان لمایر هفته گذشته گزارش دادند، مقام‌های داخل دولت ترامپ اذعان کرده‌اند که از تاب‌آوری ایران غافلگیر شده‌اند.

با وجود آنکه ترامپ اصرار دارد ایران کاملاً نابود شده و جنگ پایان یافته است، واقعیت میدانی تصویر پیچیده‌تری ارائه می‌دهد. پس از دو ماه جنگ با یک ابرقدرت، ایران در معرض فشار سنگین نظامی قرار گرفته است؛ آمریکا اعلام کرده که در جریان عملیات «خشم حماسی» بیش از ۱۳ هزار هدف را بمباران کرده است.

با این حال، ایران از مواضع خود عقب ننشسته است؛ حتی در شرایطی که صد‌ها غیرنظامی ایرانی جان خود را از دست داده‌اند و سایر شهروندان نیز زیر فشار بحران اقتصادی قرار گرفته‌اند. ممکن است تلاش‌های آمریکا برای کاهش هرچه بیشتر ظرفیت‌های دفاعی ایران در نهایت به نتایجی برسد.

اما هرچه ایران بتواند برای مدت بیشتری هزینه اقتصادی بر جهان تحمیل کند، و هرچه توان دفاعی‌اش در برابر این فشار‌ها دوام بیشتری بیاورد، رهبران این کشور دلایل بیشتری خواهند داشت که همچنان بر موضع خود ایستادگی کنند.