باشگاه خبرنگاران جوان؛ محمد امیرحسینی - تفاهنامه اسلام‌آباد که در ۲۸ خرداد با امضای مسعود پزشکیان رئیس‌جمهور کشورمان و دونالد ترامپ رئیس‌جمهور آمریکا وارد فاز اجرایی شد به‌دلیل نقض‌های مکرر به‌ویژه در مواد یک و پنج اعتبار خود را از دست داده است.

در ماده یک آمده است: جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا و متحدین آنها در جنگ حاضر، با امضای این یادداشت تفاهم خاتمه فوری و دائمی عملیات‌های نظامی را در تمامی جبهه‌ها، از جمله در لبنان، اعلام کرده و تعهد می‌کنند از این پس هیچ جنگ یا هیچ عملیات نظامی علیه یکدیگر آغاز نکنند و از تهدید یا استفاده از زور علیه یکدیگر خودداری کنند و تمامیت ارضی و حاکمیت لبنان را تضمین کنند. توافق نهایی خاتمه دائمی جنگ در تمامی جبهه‌ها، از جمله در لبنان، و بقیه مفاد این بند را تایید خواهد کرد.

طبق ماده یک حملات رژیم صهیونیستی به جنوب لبنان باید خاتمه می‌یافت، اما از فردای این یادداشت تفاهم شاهد حملات صهیونیست‌ها به ضاحیه لبنان بودیم و این حملات تاکنون توسط اشغالگران قدس ادامه یافته است بدون اینکه آمریکا اقدامی برای پایان حملات انجام دهد.

ماده یک یادداشت تفاهم اسلام‌آباد که از همه مواد این تفاهنامه زودتر نقض شد نشان از نبود اراده‌ای برای پایبندی به این یادداشت تفاهم در بین مقامات آمریکایی است چراکه هیچ اقدام موثری برای مهار حملات رژیم صهیونیستی انجام ندادند و تنها کاری که انجام دادند برگزاری مذاکره میان دولت لبنان با رژیم صهیونیستی در آمریکا برای خلع سلاح حزب‌الله لبنان بود که این امر مورد پذیرش ملت لبنان نیست.  

تنگه هرمز و نقض عهدهای مکرر 

پس از نقض ماده یک این‌بار آمریکایی‌ها به سراغ ماده ۵ یادداشت تفاهم اسلام‌آباد رفتند. در ماده پنج آمده است: با امضای این یادداشت تفاهم، جمهوری اسلامی ایران ترتیباتی را با حداکثر تلاش خود برای عبور ایمن کشتی‌های تجاری، بدون هزینه فقط برای ۶۰ روز، از خلیج فارس به دریای عمان و بالعکس، اتخاذ خواهد کرد. تردد کشتی‌های تجاری بلافاصله آغاز، و با توجه به ضرورت رفع موانع فنی و نظامی و مین‌زدایی توسط جمهوری اسلامی ایران، ظرف ۳۰ روز برقرار خواهد شد. جمهوری اسلامی ایران با سلطنت عمان برای تعیین اداره آینده و خدمات دریایی در تنگه هرمز، مطابق با حقوق بین الملل قابل اجرا و حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی تنگه هرمز، گفتگو خواهند کرد و با دیگر کشورهای ساحلی خلیج فارس نیز تبادل نظر می‌کنند.

طبق ماده ۵ تنگه هرمز باید با ترتیبات ایرانی مدیریت شود. به همین دلیل ایران یک خط امن کشتیرانی برای عبور و مرور کشتی‌ها در شمال تنگه هرمز ایجاد کرد تا کشتی‌های تجاری بتوانند از آن عبور کنند، اما آمریکا در دومین نقض عهدی که نسبت به یادداشت تفاهم اسلام‌آباد انجام داد به دولت عمان فشار آورد تا یک مسیر جایگزین در آب‌های این کشور ایجاد شود. مسیر پرخطری که کشتی‌ها هم احتمال برخورد با صخره‌ها را دارند و هم امکان برخورد با مین‌های دریایی را دارند و از طرفی این کشتی‌ها با خاموش کردن رادار و سیستم ناوبری خود برای شناسایی نشدن توسط ایران بیش از پیش در خطر برخورد با مین‌ها و صخره‌ها قرار می‌گیرند.

این درحالی است که ایران طبق ماده ۵ تعهد داده است که ظرف ۳۰ روز رفت‌وآمد به حالت عادی بازگردد و تا ۶۰ روز عبور و مرور رایگان باشد.

نکته مهم در این ماده ذکر نام کشور عمان است تا به‌عنوان دولت ساحلی در تنگه هرمز برای مدیریت آن نقش ایفا کند. همچنین در ماده ۵ آمده است که ایران با دیگر کشورهای ساحلی خلیج فارس نیز تبادل نظر می‌کند که این امر به معنای نگاهی جامع به مدیریت تنگه هرمز توسط ایران با رعایت حسن همجواری با کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس است و اگر ایران برای مدیریت تنگه هرمز رویکرد سازنده‌ای نداشت هیچ‌گاه اسم عمان و سایر کشورهای ساحلی خلیج فارس را در این یادداشت تفاهم نمی‌آورد.

 عبور کریدور IMEC از تنگه هرمز که رژیم صهیونیستی یکی از اعضای این کریدور است شاید دلیل اصلی فشار آمریکایی‌ها به عمان برای ایجاد یک مسیر جایگزین در تنگه هرمز است، اما برای آمریکا عبور و مرور از تنگه هرمز اهمیت ندارد چون با مسیری که ایران طبق تفاهمنامه باز کرده می‌تواند کشتی‌های تجاری خود را از تنگه عبور دهد، اما سیاست آمریکا این نیست که به یادداشت تفاهم متعهد بماند و با استفاده از مسیر عمانی تنگه هرمز می‌خواهد حاکمیت ایران بر تنگه هرمز را به چالش بکشد که این امر نقض ماده ۲ تفاهمنامه است.

در ماده ۲ تفاهمنامه آمده است که جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا متعهد می‌شوند که به حاکمیت و تمامیت ارضی یکدیگر احترام بگذارند و از مداخله در امور داخلی یکدیگر خودداری کنند.

متلاشی شدن تفاهنامه

آینده تفاهمنامه ایران و آمریکا در هاله‌ای از ابهام قرار دارد و به‌زودی تکلیف آن مشخص می‌شود. کاظم غریب‌آبادی معاون حقوقی و بین‌الملل وزارت امور خارجه در در گفت‌وگو با باشگاه خبرنگاران جوان اظهار کرد: آمریکا با آغاز دوباره اقدامات نظامی و تجاوزکارانه علیه جمهوری اسلامی ایران، یادداشت تفاهم را به‌طور اساسی نقض کرده است.

دیپلمات ارشد کشورمان گفت: حتی اگر آمریکا همه تعهدات دیگر خود را تحت این تفاهم اجرا می‌کرد، اما تنها عملیات‌های نظامی را از سر می‌گرفت، همین اقدام به‌تنهایی یک نقض اساسی محسوب می‌شد و زیرساخت و چارچوب و زیرساخت اصلی یادداشت تفاهم را متلاشی می‌کرد.

معاون حقوقی و امور بین‌الملل وزارت امور خارجه بیان کرد: اکنون آمریکا همه تعهدات خود را کنار گذاشته، اقدامات نظامی و تجاوزکارانه علیه جمهوری اسلامی ایران را ازسر گرفته و البته با پاسخ قاطع نیرو‌های مسلح جمهوری اسلامی ایران نیز مواجه شده است.

وی تاکید کرد: در چنین شرایطی، جمهوری اسلامی ایران هیچ تعهدی را احساس نمی‌کند، زیرا اساسا تفاهمی وجود ندارد که بتوان درباره اجرای تعهدات آن سخن گفت.

غریب‌آبادی تصریح کرد: آمریکا همه اقدامات لازم برای متلاشی‌کردن یادداشت تفاهم اسلام‌آباد را انجام داده و هیچ کشوری نباید از جمهوری اسلامی ایران انتظار داشته باشد که درباره اجرای تعهدات خود ذیل این تفاهم سخن بگوید.

از سرگیری محاصره دریایی ایران یکی دیگر از موارد نقض تعهد آمریکاست. در ماده ۴ یادداشت تفاهمنامه اسلام‌آباد آمده است: بلافاصله با امضای این یادداشت تفاهم، ایالات متحده آمریکا شروع به رفع محاصره دریایی خود و هرگونه مزاحمت یا ممانعت علیه جمهوری اسلامی ایران می‌کند، و ظرف ۳۰ روز به محاصره دریایی به طور کامل خاتمه خواهد داد. در طول این مدت، تردد کشتی‌ها متناسب با تعداد ترافیک قبل از جنگ که از سوی جمهوری اسلامی ایران برقرار می‌شود، خواهد بود. ایالات متحده آمریکا همچنین متعهد می‌شود تا ظرف ۳۰ روز پس از توافق نهایی، نیروهای نظامی خود را از حوزه پیرامونی جمهوری اسلامی ایران خارج کند.

وضع تحریم‌های جدید علیه ایران که آمریکایی‌ها در روزهای اخیر همزمان با شروع مجدد درگیری‌ها علیه کشورمان اعمال شده نقض عهد ماده ۷ تفاهنامه است. در این ماده آمده است: ایالات متحده آمریکا متعهد می‌شود به تمامی انواع تحریم‌ها علیه جمهوری اسلامی ایران، از جمله قطعنامه‌های شورای امنیت سازمان ملل متحد، قطعنامه‌های شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، و تمامی تحریم‌های یکجانبه آمریکا، اعم از اولیه و ثانویه، برابر یک برنامه زمانی مورد توافق به عنوان بخشی از توافق نهایی، خاتمه دهد. جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا به اهمیت اساسی موضوع خاتمه تحریم‌ها که در بالا ذکر شده است اذعان دارند و قصد خود را برای رسیدگی فوری به این موضوعات در مذاکرات، به منظور دستیابی به توافق متقابل در مورد آنها اظهار می‌کنند.

نقض ماده ۱۰ که مربوط اسقاط تحریم‌های نفتی بود نقض عهد دیگر آمریکا در یادداشت تفاهم است. در این ماده آمده است: ایالات متحده آمریکا متعهد می‌شود بلافاصله با امضای این یادداشت تفاهم و تا زمان خاتمه تحریم‌ها، اسقاطیه‌های وزارت خزانه‌داری را برای صادرات نفت خام ایران، محصولات پتروشیمی و مشتقات آنها، و تمامی خدمات مرتبط شامل تراکنش‌های بانکی، بیمه‌ها، حمل و نقل و غیره صادر کند.

تعهد دیگر آمریکا که در یادداشت تفاهم اسلام‌آباد نقض شد ماده ۱۱ است که مربوط به آزادسازی اموال بلوکه شده ایران است. در این ماده آمده است: ایالات متحده آمریکا متعهد می‌شود تا وجوه و دارایی‌های محدود یا مسدود شده جمهوری اسلامی ایران را با اجرای این یادداشت تفاهم به طور کامل برای استفاده در دسترس قرار دهد. ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران در مورد روال مربوط به آزادسازی این وجوه در طول مذاکرات، به صورت دوجانبه توافق می‌کنند. این وجوه، چه در حساب اصلی نگهداری شوند و چه منتقل شوند، برای پرداخت به هر ذینفع نهایی که توسط بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران تعیین می‌شود، باید به طور کامل قابل استفاده شوند. ایالات متحده آمریکا متعهد می‌شود که تمامی تاییدیه‌ها و مجوزهای لازم را در این رابطه صادر کند.

با توجه به اینکه قرار بود ۱۲ میلیارد دلار از امول ایران در قطر آزاد شود و اقداماتی ازجمله واریز شش میلیارد دلار به حساب بانک‌های ایرانی در قطر و خرید کالا با امول بلوکه شده صورت گرفت، اما در عمل این ماده هم نقض شد.

یادآوری سرنوشت برجام

یادداشت تفاهم ۱۴ ماده‌ای بین ایران و آمریکا با نقض عهدهای مکرر ایالات متحده به سرنوشت برجام دچار شده و اعتبار خود را از دست داده است. 

نقض عهد آمریکا در اجرای مواد ۱، ۴، ۵، ۱۰، ۱۱ منجر به نقض و بلااثر شدن ماده ۱۳ این تفاهمنامه شده است. در این ماده آمده است: پس از امضای این یادداشت تفاهم و منوط به شروع اجرای بندهای ۱، ۴، ۵، ۱۰، ۱۱ این یادداشت تفاهم و تداوم اجرای این اقدامات، جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا مذاکرات درخصوص توافق نهایی را منحصرا در مورد بقیه بندها آغاز خواهند کرد.

آمریکا با نقض تعهدات خود در یادداشت تفاهم اسلام‌آباد به‌طور رسمی این یادداشت تفاهم را از اعتبار انداخته است البته دونالد ترامپ همچنان حرف از مذاکره آن هم در سایه تهدید می‌زند و جمهوری اسلامی ایران هنوز به‌طور رسمی اعلام نکرده که از این یادداشت تفاهم خارج شده و دیگر به آن پایبند نیست، اما همان‌طور که غریب‌آبادی معاون حقوقی و بین‌الملل وزارت امور خارجه اعلام کرده است آمریکا همه اقدامات لازم برای متلاشی‌کردن یادداشت تفاهم اسلام‌آباد را انجام داده و هیچ کشوری نباید از جمهوری اسلامی ایران انتظار داشته باشد که درباره اجرای تعهدات خود ذیل این تفاهم سخن بگوید.

تنها راه نجات این یادداشت تفاهم اجرای تعهدات توسط آمریکاست وگرنه با درگیری‌هایی که شاهد هستیم مسیری به‌غیر از وقوع جنگ مجدد را نمی‌توان متصور بود.