باشگاه خبرنگاران جوان - ثبت جهانی «الموت و استحکامات وابسته» به‌عنوان سی‌امین اثر فرهنگی ملموس ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو، تنها بازتاب ثبت یک دژ تاریخی نبود. رسانه‌ها و مراکز پژوهشی بین‌المللی، این پرونده را فرصتی برای بازخوانی جایگاه واقعی الموت در تاریخ ایران و جهان اسلام دانستند.

بخش قابل توجهی از گزارش‌های منتشرشده در رسانه‌های خارجی، بر این نکته تأکید دارد که الموت نباید صرفاً با روایت‌های افسانه‌ای یا نظامی شناخته شود. آنها این مجموعه را شبکه‌ای از هفت دژ تاریخی در دل رشته‌کوه البرز معرفی کرده‌اند که افزون بر کارکرد‌های دفاعی، نقش مهمی در تاریخ سیاسی، فرهنگی و علمی ایران ایفا کرده است.

رسانه بین‌المللی The Art Newspaper که از معتبرترین رسانه‌های حوزه هنر و میراث فرهنگی به‌شمار می‌رود، در گزارش خود از چهل‌وهشتمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو، تصویب این پرونده را یکی از مهم‌ترین تصمیم‌های اجلاس دانست. این رسانه نوشت تصاویر منتشرشده از سالن اجلاس نشان می‌دهد اعضای هیئت ایرانی پس از اعلام رأی مثبت کمیته، به سختی توانستند هیجان و خوشحالی خود را پنهان کنند.

این رسانه همچنین الموت را مرکز سیاسی، نظامی و فکری دولت نزاری اسماعیلی میان سده‌های یازدهم تا سیزدهم میلادی معرفی کرده و تأکید کرده است که این مجموعه، علاوه بر ارزش‌های معماری و دفاعی، یکی از مهم‌ترین مراکز تولید و تبادل دانش در جهان اسلام بوده است.

وجه مشترک بسیاری از گزارش‌های انگلیسی‌زبان، اشاره به نام خواجه نصیرالدین طوسی است؛ دانشمند برجسته ایرانی که نزدیک به سه دهه از زندگی خود را در قلمرو الموت سپری کرد و بخشی از مهم‌ترین آثارش را در همین دوره به نگارش درآورد.

پژوهشگران معتقدند فعالیت علمی طوسی در الموت، پایه بسیاری از دستاورد‌های بعدی او در ریاضیات، نجوم، فلسفه و منطق شد؛ دستاورد‌هایی که بعد‌ها در تأسیس رصدخانه مراغه، یکی از بزرگ‌ترین مراکز علمی جهان اسلام در قرن هفتم هجری، نقش تعیین‌کننده‌ای داشت.

مؤسسه مطالعات اسماعیلی نیز در گزارشی درباره زندگی و آثار خواجه نصیرالدین طوسی، سهم او را در تاریخ اندیشه اسلامی «بنیادین» توصیف کرده و نوشته است آثار این دانشمند ایرانی تا قرن‌ها از منابع مرجع در حوزه‌هایی مانند نجوم، ریاضیات، فلسفه و الهیات بوده است. این مؤسسه همچنین دوره حضور طوسی در الموت را یکی از مهم‌ترین مراحل شکل‌گیری اندیشه علمی او دانسته است.

همچنین Linda Hall Library، از معتبرترین کتابخانه‌های تخصصی تاریخ علم در جهان، خواجه نصیرالدین طوسی را از بزرگ‌ترین دانشمندان تمدن اسلامی معرفی کرده و بر تأثیر گسترده آثار او در علوم ریاضی، نجوم، اخلاق و فلسفه تأکید کرده است.

بازتاب‌های بین‌المللی نشان می‌دهد بسیاری از تحلیلگران، ثبت جهانی این مجموعه را فرصتی برای اصلاح تصویری می‌دانند که طی سال‌های گذشته بیشتر بر روایت‌های افسانه‌ای و جنبه‌های نظامی الموت متمرکز بوده است.

به اعتقاد این رسانه‌ها و مراکز پژوهشی، ثبت جهانی می‌تواند جایگاه واقعی الموت را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز تولید دانش، اندیشه و فرهنگ در ایران سده‌های میانه به جامعه جهانی معرفی کند؛ تصویری که کمتر در روایت‌های عمومی از این مجموعه تاریخی دیده شده است.

در همین راستا، The Art Newspaper به حضور خواجه نصیرالدین طوسی و همچنین دانشمندانی از چین، مصر، ارمنستان و شام در الموت اشاره کرده و این موضوع را نشانه‌ای از جایگاه علمی و فرهنگی این مجموعه دانسته است. به نوشته این رسانه، الموت در دوره‌ای از تاریخ، تنها یک دژ نظامی نبود؛ بلکه به مرکزی برای تعاملات علمی و فرهنگی جهان اسلام تبدیل شده بود.

الموت در ویترین گردشگری جهان

بازتاب ثبت جهانی الموت به رسانه‌های تخصصی میراث فرهنگی محدود نماند. مجله بین‌المللی Condé Nast Traveler نیز در گزارشی درباره تازه‌ترین آثار ثبت‌شده یونسکو، دژ الموت را در کنار میراث‌هایی از هند، آمریکا، یونان، فنلاند و فرانسه معرفی کرد.

این مجله تأکید کرده است آثاری که امسال در فهرست میراث جهانی ثبت شده‌اند، به دلیل برخورداری از «ارزش برجسته جهانی» شایسته این جایگاه شناخته شده‌اند. همچنین ثبت این آثار را فرصتی برای معرفی مقاصد جدید گردشگری فرهنگی دانسته؛ موضوعی که می‌تواند توجه گردشگران بین‌المللی را بیش از گذشته به منطقه الموت و تاریخ کمتر شناخته‌شده آن جلب کند.

رسانه بین‌المللی خامه پرس نیز در گزارش خود، پرونده «الموت و استحکامات وابسته» را شامل قلعه تاریخی الموت و شش استحکام وابسته در استان قزوین معرفی کرده و نوشته است این مجموعه با تصویب کمیته میراث جهانی یونسکو، به‌عنوان سی‌امین اثر فرهنگی ملموس ایران در فهرست میراث جهانی ثبت شده است.

این رسانه تأکید کرده است این مجموعه بخشی از یک شبکه دفاعی گسترده بوده که برای حفاظت از مسیر‌های ارتباطی، دیده‌بانی و کنترل مناطق پیرامونی مورد استفاده قرار می‌گرفته است. همچنین یونسکو ارتباط این دژ‌ها با چشم‌انداز طبیعی رشته‌کوه البرز و حفظ اصالت تاریخی آنها را از مهم‌ترین ارزش‌های این پرونده دانسته است.

کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند ثبت جهانی یک اثر، نقطه پایان نیست؛ بلکه آغاز یک مسئولیت بزرگ است. حفاظت از اصالت تاریخی، مدیریت گردشگری و توسعه زیرساخت‌ها، مهم‌ترین اقداماتی است که باید پس از ثبت جهانی انجام شود.

به گفته کارشناسان، تجربه بسیاری از آثار ثبت‌شده جهان نشان می‌دهد که افزایش تعداد گردشگران، بدون برنامه‌ریزی مناسب می‌تواند به تهدیدی برای خود اثر تبدیل شود. از همین رو، ثبت جهانی الموت باید هم‌زمان با تدوین برنامه‌های حفاظتی و گردشگری پایدار دنبال شود.

منبع: فارس