باشگاه خبرنگاران جوان؛ رضوان پاک منش - بر اساس هشدار‌های اخیر شیرزاد نجفی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری لرستان، مراتع این استان نه تنها با فرسایش خاک رو‌به‌رو هستند، بلکه به دلیل فشار‌های بی‌پایانِ چرای دام، در آستانه یک بحران اکولوژیک قرار گرفته‌اند.

زمانی که صحبت از مدیریت منابع طبیعی به میان می‌آید، مفهوم «ظرفیت برد» کلیدی‌ترین فاکتور است. طبق اعلام مسئولان امر، مراتع لرستان تنها گنجایش ۱.۵ میلیون واحد دامی را دارند. این عدد، یک پیش‌بینی دلخواه نیست، بلکه حاصل مطالعات علمی است که توان بازسازی پوشش گیاهی، میزان بارش‌ها و سرعت رشد گیاهان مرتعی را در نظر می‌گیرد.

با این حال، واقعیت موجود در مراتع استان، سه برابرِ این ظرفیت است؛ یعنی ۴.۵ میلیون واحد دامی. این یعنی برای هر یک‌هزار متر مربع، بیش از آنچه طبیعت می‌تواند سبز کند، خوراک طلب می‌شود. این «اضافه برداشت» سیستماتیک، مانند آن است که ما از حساب بانکیِ طبیعت، بیش از موجودی‌اش برداشت کنیم؛ با این تفاوت که طبیعت در صورت ورشکستگی، دیگر راهی برای جبران و وام گرفتن ندارد.

بحران در چراگاه‌های لرستان؛ فشار بیش از حد بر مراتع استان

شیرزاد نجفی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان لرستان، در گفت‌و‌گو با خبرنگار ما نسبت به وضعیت نگران‌کننده بهره‌برداری از مراتع این استان هشدار داد. 

وی اعلام کرد که ظرفیت واقعی مراتع استان حدود ۱.۵ میلیون واحد دامی برآورد شده است؛ اما آمار‌ها نشان از واقعیت تلخی دارد.

نجفی با بیان این که سالانه حدود ۴.۵ میلیون واحد دامی از این مراتع بهره‌برداری می‌کنند، تأکید کرد که میزان فشار بر اکوسیستم‌های مراتعی استان، سه برابر ظرفیت علمی و تجدیدپذیری آن است. وی افزود: «این عدم توازن میان ظرفیت طبیعی و میزان استفاده، می‌تواند آسیب‌های جبران‌ناپذیری به پوشش گیاهی و منابع آبی منطقه وارد کند.»

وی در ادامه تصریح کرد که در پاسخ به این چالش، مدیریت منابع طبیعی در حال تدوین و اجرای برنامه‌های دقیق برای مدیریت زمان کوچ عشایر و کنترل الگوی بهره‌برداری از مراتع است تا از تخریب این سرمایه‌های استراتژیک جلوگیری شود.

 چرا ۴.۵ میلیون واحد دامی فاجعه‌بار است؟

چرای مفرط دام، پیامد‌هایی دارد که شاید در نگاه اول به چشم نیاید، اما در بلندمدت زیرساخت‌های حیات استان را می‌بلعد:

 پوشش گیاهی مانند پوست برای زمین عمل می‌کند. وقتی دام بیش از حد گیاهان را از ریشه می‌چیند یا با سم خود خاک را می‌کوبد، خاک لخت می‌شود. با اولین بارش‌های پاییزی و بهاری، این خاک ارزشمند که حاصل هزاران سال فرآیند زمین‌شناسی است، شسته شده و به سد‌ها و رودخانه‌ها سرازیر می‌شود.

 خاک فشرده‌شده توسط دام‌ها، دیگر توان جذب آب باران را ندارد. نتیجه؟ آب به جای ذخیره شدن در سفره‌های زیرزمینی، به سیلاب‌های ویرانگر تبدیل می‌شود که خود عامل خسارت‌های میلیاردی به زیرساخت‌هاست.

گیاهان خوش‌خوراک و باارزش، اولین قربانیان چرای مفرط هستند. وقتی این گیاهان فرصت گل‌دهی و بذرپاشی پیدا نمی‌کنند، از چرخه حذف شده و جای خود را به گیاهان سمی، تیغ‌دار و بی‌ارزش می‌دهند که عملاً کیفیت مرتع را نابود می‌کند.

 تغییر الگوی دامپروری

مدیریت منابع طبیعی لرستان در مسیر دشواری قرار گرفته است. برنامه‌ریزی برای زمان کوچ عشایر و بهره‌برداری از مراتع، یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است. اما مدیریت این چالش تنها با ابزار‌های قهری و جریمه میسر نمی‌شود؛ بلکه نیازمند رویکردی چندجانبه است:

 بسیاری از تخریب‌ها به دلیل ورود زودرس دام به مراتع (قبل از اینکه گیاه به مرحله بذردهی برسد) رخ می‌دهد. تنظیم دقیق تقویم کوچ عشایر و نظارت بر آن، می‌تواند به گیاهان فرصت دهد تا در فصل حساس رشد، بازیابی شوند. ما نمی‌توانیم تنها با تکیه بر مراتع طبیعی، پاسخگوی خیل عظیم دام باشیم. ترویج دامداری‌های صنعتی و نیمه‌صنعتی که وابسته به علوفه دستی (یونجه، ذرت و...) هستند، می‌تواند فشار را از روی مراتع بردارد.

تا زمانی که دامداران و عشایر عزیز، خودشان را حافظان اصلی مراتع ندانند، هیچ حصاری نمی‌تواند جلوی چرا را بگیرد. آموزش و ترویج این فرهنگ که «مرتع، دارایی متعلق به نسل‌های آینده است»، باید اولویت اصلی باشد.

لرستان در دوراهی سرنوشت‌سازی ایستاده است. اگر فشار ۴.۵ میلیون واحد دامی بر ۱.۵ میلیون ظرفیت مرتعی ادامه یابد، دیری نخواهد پایید که کوهپایه‌های زاگرس به سرزمین‌هایی لم‌یزرع تبدیل خواهند شد. اقدام قاطع برای مدیریت زمان کوچ و چرای دام، نه یک محدودیت برای دامداران، بلکه تنها راه نجاتِ معیشتِ همین دامداران برای سال‌های آینده است. حفظ مرتع، حفظ سفره‌ی مردم لرستان است