باشگاه خبرنگاران جوان - یکی از پرسش‌هایی که درباره واقعه عاشورا مطرح می‌شود، این است که چرا برخی از چهره‌های شناخته‌شده و شخصیت‌های برجسته شیعه، از جمله ابراهیم بن مالک اشتر، در کنار امام حسین (ع) حضور نداشتند. آیا عدم همراهی او ناشی از بی‌اطلاعی، کوتاهی یا عوامل دیگری بوده است؟ بررسی منابع تاریخی و دیدگاه عالمان شیعه نشان می‌دهد که پاسخ این پرسش، نیازمند توجه به شرایط آن زمان و نوع تکلیف افراد در قبال قیام امام حسین (ع) است.

ابراهیمِ‌بْنِ مالِکِ اَشْتَرِ نَخَعی، سردار معروف عرب به حمایت از مختاربن عُبَید ثَقَفی به خونخواهی حسین‌بن علی (ع) بر ضدّ اُمویان قیام کرد. از زندگی ابراهیم پیش از پیوستن به مختار آگاهی در دست نیست جز آن که گفته‌اند در جنگ صفّین در زمرۀ یاران علی‌بن ابی‌طالب (ع) و در رکاب پدرش مالک اشتر با معاویه جنگ کرد.

احتمالاتی نسبت به ملحق نشدن وی به امام حسین (ع)

یک. عدم آگاهی از خروج امام.

دو. کوتاهی کردن.

در فرض دوم نه تنها ابراهیم بن مالک، بلکه بسیاری از خواص توفیق همراهی با امام حسین را نداشتند.

اما پاسخ چرایی این مطلب را باید بررسی کنیم:

صاحب تنقیح المقال:

امام حسین (ع) در مدینه یا مکه فردی را مکلف به همراهی نکرد. امام حسین هنگامی که از حجاز به طرف عراق حرکت کرد، می‌دانست که به فیض شهادت خواهد رسید، ولی به ظاهر، به قصد جنگ و نبرد مسلحانه حرکت نکرد، تا بر همه مکلفان واجب شود که به عنوان جهاد، با او همراه شوند؛ بلکه بر اساس وظیفه خود، یعنی به دست گرفتن رهبری ظاهری و پیشوایی مردم، که حضرتش را دعوت کرده بودند، حرکت کرد. در این صورت بر دیگران واجب نیست که با او هم سفر شوند. اگر کسی هم همراهی نکند، گناهی را مرتکب نشده است. گناهکار فردی است که در قیام کربلا و محاصره امام حسین در روز عاشورا حضور داشته و با آن حال از همراهی امام تخلف کرده، به یاری حضرتش نشتافته است. اما کسانی که در حجاز بودند و از اول با امام نیامدند، از ابتدا مکلف به حرکت و همراهی با امام نبودند. عدم همراهی آنان تخلف و موجب فسق و گناه آنان نیست.

جواب مرحوم مامقانی (ره):

بنا بر این، تعدادی از صالحان و خوبان بودند که در آن هنگام، شرف شهادت برای آنان نوشته نشده بود و در حجاز ماندند. شکی نیست که احدی در عدالت آنان تردیدی نداشته است. پس نیامدن محمد حنفیه و عبدالله جعفر به علت سرپیچی یا انحراف ایشان نبوده است.

نظر علامه مجلسی (ره):

امام حسین، قبل از شهادتش به بنی هاشم نوشت:

«من الحسین بن علی الی بنی هاشم، اما بعد، فانه من لحق بی منکم استشهد معی و من تخلف لم یبلغ الفتح و السلام؛ اما بعد، هرکس از شما با من باشد، به شهادت خواهد رسید و افرادی که با من نیامدند، به درجه فتح نایل نمی‌شوند!».

وی بعد از ذکر روایت فوق می‌نویسد:

جمله: «به فتح نایل نمی‌شود». این احتمال را می‌رساند که امام (ع) دیگران را بین آمدن به کربلا و نیامدن مخیر کرده بود؛ پس، چون آمدن آنان امر واجبی نبود، بلکه تخییری بود، تخلف از آن، گناه محسوب نمی‌شود.

منبع: فارس