باشگاه خبرنگاران جوان - شاید تصور کنید مطالعه یک متن روی صفحه‌نمایش یا روی کاغذ تفاوت چندانی ندارد و مغز هر دو را به یک شکل پردازش می‌کند. اما یافته‌های یک پژوهش تازه از دانشگاه توکیو نشان می‌دهد شیوه مطالعه، یعنی خواندن روی کاغذ یا صفحه‌نمایش، می‌تواند بر نحوه پردازش اطلاعات در مغز اثر بگذارد.

مطالعات علوم شناختی و روان‌شناسی نشان می‌دهند که هنگام خواندن متن روی کاغذ و صفحه‌نمایش، شبکه‌های اصلی مغز برای پردازش زبان تقریباً یکسان هستند؛ یعنی نواحی مسئول تشخیص واژه، درک معنا و تحلیل زبان در هر دو حالت فعال می‌شوند. بااین‌حال، الگوی توجه، حافظه، جهت‌یابی در متن و بار شناختی می‌تواند متفاوت باشد. به عبارت دیگر مغز زبان را به یک شیوه پردازش می‌کند، اما شرایط خواندن روی کاغذ یا نمایشگر می‌تواند کیفیت این پردازش را تغییر دهد.

پژوهشگران دانشگاه توکیو در مطالعه‌ای تازه به شواهدی دست یافته‌اند که نشان می‌دهد مغز انسان هنگام مطالعه کتاب‌های کاغذی و محتوای دیجیتال، اطلاعات را به شیوه‌ای متفاوت پردازش می‌کند. نتایج این تحقیق حاکی از آن است که مطالعه روی کاغذ می‌تواند به سازمان‌دهی بهتر اطلاعات در مغز و درک عمیق‌تر روایت‌ها کمک کند.

اسکن مغزی راز تفاوت کاغذ و تبلت را فاش کرد

در این پژوهش، ۲۵ داوطلب در دو شرایط متفاوت قرار گرفتند. هر یک از شرکت‌کنندگان یک داستان مانگا را هم در قالب چاپی و هم روی تبلت مطالعه کردند. داستان مورد استفاده در آزمایش به دو بخش تقسیم شده بود و روایت آن از دیدگاه دو شخصیت مختلف دنبال می‌شد. پژوهشگران پس از پایان مطالعه، مجموعه‌ای از پرسش‌های ساده و پیچیده را در اختیار شرکت‌کنندگان قرار دادند. برخی از این پرسش‌ها تنها با درک کامل هر دو روایت قابل پاسخ‌گویی بودند.

برای بررسی نحوه عملکرد مغز، محققان از تصویربرداری تشدید مغناطیسی عملکردی (fMRI) استفاده کردند. fMRI تغییرات جریان خون مرتبط با فعالیت عصبی را ثبت می‌کند. با این روش فعالیت نواحی مختلف مغز هنگام پاسخ دادن به پرسش‌ها ثبت و تحلیل شد. نتایج نشان داد شرکت‌کنندگانی که بخش نخست داستان را روی تبلت خوانده و ادامه آن را روی کاغذ مطالعه کرده بودند، برای پاسخ دادن به پرسش‌های پیچیده زمان بیشتری صرف کردند. در مقابل، افرادی که مطالعه خود را با نسخه کاغذی آغاز کرده بودند، توانستند با سرعت بیشتری به سؤالات دشوار پاسخ دهند.

تصاویر اسکن مغزی پژوهش دانشگاه توکیو که تفاوت فعالیت نواحی زبانی مغز را هنگام مطالعه مانگا روی کاغذ و تبلت نشان می‌دهد؛ بخش‌های قرمز رنگ نواحی فعال‌تر مغز را در فرایند خواندن و پاسخ‌گویی به پرسش‌ها نمایش می‌دهند. اما مهم‌ترین یافته این پژوهش به اسکن‌های مغزی مربوط می‌شود. داده‌های MRI نشان داد افرادی که ابتدا نسخه چاپی داستان را مطالعه کرده بودند، هنگام پردازش اطلاعات و پاسخ‌گویی به پرسش‌ها، فعالیت کمتری را در برخی نواحی زبانی لوب پیشانی مغز از خود نشان می‌دادند. ژوهشگران این الگوی فعالیت را نشانه‌ای از سازمان‌دهی کارآمدتر اطلاعات روایی در مغز تفسیر کردند.

این پژوهش از نخستین مطالعاتی است که با استفاده از fMRI تفاوت‌های فعالیت مغزی مرتبط با خواندن روایت در کاغذ و نمایشگر را بررسی کرده است. به گفته او، اجرای این آزمایش با چالش‌های فنی همراه بود؛ زیرا امکان استفاده از تبلت در اتاق MRI به دلیل میدان مغناطیسی بسیار قوی دستگاه وجود نداشت. به همین دلیل، شرکت‌کنندگان بخش نخست داستان را خارج از اتاق اسکن مطالعه کردند و سپس بخش دوم را در شرایط کنترل‌شده و با استفاده از نمایشگر‌های ویژه مشاهده کردند.

آنها معتقدند مزیت کاغذ تنها به حافظه و تمرکز محدود نمی‌شود و می‌تواند با فرایند‌های پیچیده‌تری مانند زبان، تفکر عمیق و تحلیل ذهنی نیز ارتباط داشته باشد؛ موضوعی که در عصر سلطه نمایشگر‌های دیجیتال اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

منبع: فارس